Jak odnaleźć ojca i dziadków dziecka, kiedy znamy tylko jego mamę? DNA, metryki i historia emigracji.

Jak odnaleźć ojca i dziadków dziewczynki, kiedy znamy tylko jej mamę? 

Wyobraźmy sobie historię dziewczynki,mojej prababci Janiny Marii Gutowskiej, która urodziła się jako dziecko nieślubne w Oświęcimiu dnia 18.08.1882 roku.

akt chrztu Janina Maria Gutowska córka Zofii 1892 Oświęcim

 

Znamy jej mamę - Zofię Gutowską.

Nie znamy ojca dziewczynki.

Nie znamy też rodziców mamy.

Na pierwszy rzut oka wygląda to jak genealogiczna ściana, od której nie ma już dalszej drogi.

Ale mamy akt chrztu, chrzciny odbyły się 10 lat później, nie było przy nich mamy, była położna Magdalena Timmel, jej syn Aleksander, buchalter fabryki w Oświęcimiu i mieszkanka tego miasta Joanna Żak. 

Dlaczego położna trzyma do chrztu dziecko dekadę później, które odbierała przy porodzie? 

Dlaczego ojcem chrzestnym jest jej syn? 

I jaką rolę w tej historii odgrywa Joanna Żak, matka chrzestna? 

Zanim odpowiemy sobie na te pytania, warto zaznaczyć, że właśnie w takich historiach genealogiczne DNA może otworzyć zupełnie nową drogę poszukiwań.

I jest jeszcze jeden bardzo ważny element.

Historia miejsca, w którym żyli nasi przodkowie.

Bo osoba, której szukamy, mogła urodzić się w jednej miejscowości, pracować w drugiej, poznać przyszłego partnera w trzeciej, a następnie wyjechać za ocean.

Dlatego przy poszukiwaniu krewnego, który żył 100 albo 130 lat temu, trzeba czasami patrzeć nie tylko na drzewo genealogiczne, ale również na mapę.

Janina całe swe 40 letnie życie spędziła w Oświęcimiu, z krótką przerwą na edukację w Krakowie. Była profesorem gimnazjalnym, to ważny punkt, edukacja wymagała sporych nakładów finansowych, a ona nie miała ojca... 

Zofia zaś, jak podaje przekaz rodzinny, pochodziła z rodziny szlacheckiej, poznała lekarza w Oświęcimiu, porzuciła córkę i wyemigrowała do Egiptu...popełniła mezalians...

Sytuacja komplikuje się jeszcze bardziej. 

Czy można odnaleźć krewnego sprzed 100 lat? 

Tak, ale nie zawsze będzie to proste.

Im dalej cofamy się w czasie, tym więcej pokoleń znajduje się pomiędzy nami, a poszukiwaną osobą.

Jeżeli szukamy krewnego, który żył około 100 lat temu, nadal możemy mieć bardzo dobre szanse na znalezienie jego potomków.

Nie musimy przecież znaleźć samego człowieka.

Możemy znaleźć jego dzieci.

Możemy znaleźć wnuki.

Możemy znaleźć prawnuki.

A czasami nawet dalszych potomków.

I właśnie ich DNA może być kluczem do rozwiązania zagadki.

Sprawdziłam 3 pokolenia potomków, poczynając od wnuka Janiny. 

Nieznany ojciec nie musi oznaczać końca poszukiwań.

Kolejny krok próbujemy odtworzyć rodzinę mamy na podstawie zapisów metrykalnych.

Janina Gutowska akt ślubu Oświęcim 1906

Mam pecha, żadnych nowych informacji, tylko potwierdzenie, że dziecko było nieślubne. W akcie zgonu również...

akt zgonu Janina Wagner żona pozostałego przy życiu Adama, z domu Gutowska  Oświęcim 1922

Szukamy jej rodziców, rodzeństwa, dziadków i dalszych krewnych.

Jeżeli uda się odnaleźć część rodziny mamy, możemy wykorzystać DNA do oddzielenia dopasowań pochodzących od strony matki od tych, które mogą pochodzić od nieznanego ojca.

To bardzo ważny moment.

Bo kiedy uda się wyodrębnić grupę dopasowań, których nie można przypisać rodzinie mamy, zaczynamy szukać drugiej strony historii.

Dopasowanie jednostronne może być początkiem.

Wyobraźmy sobie, że dziewczynka wykonuje badanie DNA.

Otrzymuje dopasowanie z osobą, której zupełnie nie zna.

Jedno dopasowanie jeszcze niewiele mówi.

Może być odległym krewnym.

Może pochodzić od strony mamy.

Może prowadzić do nieznanego ojca.

Może również okazać się fałszywym dopasowaniem albo pokrewieństwem znacznie dalszym, niż początkowo zakładaliśmy.

Dlatego potrzebna jest ewaluacja dopasowania.

Sprawdzamy kolejne osoby.

Porównujemy ich drzewa.

Szukamy wspólnych przodków.

Analizujemy miejsca urodzenia i zamieszkania.

Sprawdzamy nazwiska panieńskie.

Szukamy rodzeństwa i ich potomków.

W ten sposób pojedyncze dopasowanie może zamienić się w całą grupę rodzinną.

Im więcej dopasowań, tym więcej możliwości.

Szczególnie wartościowe mogą być rodzinne, wielokrotne dopasowania.

Jeżeli od kilku osób, które nie znają się nawzajem, pasuje DNA do dziewczynki i jednocześnie ich drzewa genealogiczne prowadzą w okolice tej samej rodziny, zaczyna powstawać genealogiczna hipoteza.

Następnie trzeba ją sprawdzić w dokumentach.

I tutaj pojawia się ogromne znaczenie historii.

W dopasowaniach DNA pojawiła się iskierka nadziei... znalazłam mamę Zofii, ale Zofia była też dzieckiem nieślubnym... choć rzeczywiście szlachcianką.

 

źródło

100 lat temu ludzie nie żyli w świecie zamkniętych miejscowości.

Dzisiaj łatwo założyć, że jeżeli ktoś urodził się w Oświęcimiu, to całe życie spędził w Oświęcimiu.

W XIX i na początku XX wieku mogło być zupełnie inaczej.

Ludzie przemieszczali się za pracą.

Wyjeżdżali do innych miast.

Przekraczali granice.

Podróżowali sezonowo.

Emigrowali do Ameryki.

A czasami po drodze zatrzymywali się na wiele tygodni lub dłużej.

Dlatego miejscowość znajdująca się na trasie emigracyjnej, może być bardzo ważnym elementem genealogicznej układanki.

Oświęcim jako ważny węzeł emigracyjny.

Dobrym przykładem jest miasto w którym spędziła swoje życie moja prababka.

W drugiej połowie XIX wieku miasto stało się ważnym węzłem kolejowym. Łączyły się tutaj linie prowadzące między innymi w kierunku Krakowa, Wiednia i Katowic. Położenie przy ówczesnej granicy sprawiło, że Oświęcim stał się ważnym punktem dla osób wyjeżdżających do pracy za granicę oraz dla emigrantów udających się dalej, między innymi do Stanów Zjednoczonych.

Oświęcim był nazywany „bramą do Ameryki”, a przez miejscową stację przewijały się bardzo duże grupy emigrantów. Źródła historyczne opisują nawet setki osób dziennie w okresach dużego ruchu emigracyjnego.

To bardzo ważna informacja dla genealoga.

Jeżeli w rodzinnych dokumentach znajdujemy osobę z okolic Oświęcimia pod koniec XIX wieku, nie powinniśmy zakładać, że jej historia kończy się na tej miejscowości.

Może właśnie stąd rozpoczęła się podróż Zofii do Ameryki.

Może tutaj ojciec Janiny zatrzymał się przed dalszą podróżą.

Może tutaj poznał przyszłą partnerkę Zofię.

Może właśnie tutaj doszło do wydarzenia, którego ślad później pojawił się w postaci dziecka Janiny, którą później porzucono.

Emigracja mogła tworzyć genealogiczne zagadki. 

Ludzie wyjeżdżali z powodów ekonomicznych, szukając pracy i lepszych warunków życia. 

W przypadku Oświęcimia sytuacja była szczególna.

Przez miasto przechodzili emigranci z różnych części Galicji, a także osoby innych narodowości. Część z nich zmierzała do pracy w innych krajach, część planowała dalszą podróż za ocean.

Dlatego w genealogii możemy mieć sytuację, w której:

kobieta pochodziła z jednej szlacheckiej wsi,

mężczyzna pochodził z innej miejscowości,

oboje znaleźli się w Oświęcimiu,

potem jedno z nich wyjechało,

a dziecko zostało w miejscu ich spotkania.

Po stu latach może to wyglądać jak niemożliwa do rozwiązania historia.

Ale DNA może pokazać, że te dwie rodziny rzeczywiście się połączyły.

Nieślubne dziecko i brak ojca w akcie.

W przypadku dziecka nieślubnego szczególnie ważne jest dokładne przeanalizowanie zapisów metrykalnych, to ważne, by to jeszcze raz podkreślić, to że w moich dokumentach nic nie znalazłam, nie oznacza, że inne przypadki nie będą prostsze.

Nie należy zakładać, że skoro ojciec nie został wpisany do aktu urodzenia, to nie da się już niczego ustalić.

Warto sprawdzić późniejsze akty.

Akt małżeństwa.

Akt zgonu.

Akta dotyczące innych dzieci.

Dokumenty dotyczące migracji.

Księgi parafialne.

Spisy ludności.

Akta wojskowe.

Dokumenty emigracyjne.

Czasami informacja pojawia się dopiero wiele lat później.

A czasami dokumenty nie wystarczą.

Właśnie wtedy przydaje się genealogiczne DNA.

Badanie DNA pokazuje kilkadziesiąt osób, których wcześniej nie znaliśmy.

Po analizie okazuje się, że część dopasowań łączy się z rodziną mamy, ale pojawia się druga grupa, która prowadzi do zupełnie innego drzewa.

To może być początek poszukiwania nieznanego ojca.

Identyfikacja wspólnego przodka.

Kolejnym krokiem jest identyfikacja wspólnego przodka.

Jeżeli kilka dopasowań DNA prowadzi do jednej pary małżeńskiej, zaczynamy sprawdzać ich dzieci.

W moim przypadku rozpatruję koniec XIX wieku, szukam rodzeństwa potencjalnego ojca.

Jedno z dzieci mogło zostać w Polsce, koło rodziców.

Drugie mogło wyjechać do Ameryki.

Trzecie mogło przenieść się do innego miasta.

Czwarte mogło mieć dziecko, którego ojciec nigdy nie został wpisany do dokumentów.

I nagle historia zaczyna się łączyć.

Odnalazłam rodzeństwo i rodziców ojca Janiny. 

Ameryka, nie Egipt, pracownik fizyczny, nie lekarz...ale mezalians się zgadza.

Dziedziczenie DNA pomaga przejść przez pokolenia.

Każde pokolenie przekazuje kolejnemu część swojego DNA.

Dlatego nawet jeżeli poszukiwana osoba żyła 100 lat temu, jej potomkowie mogą nadal posiadać fragmenty DNA odziedziczone po wspólnym przodku.

Nie oznacza to, że każdy potomek będzie dobrym dopasowaniem.

DNA jest dziedziczone losowo.

Jedna osoba może odziedziczyć określony fragment, a jej rodzeństwo może go nie odziedziczyć.

Dlatego w trudnych sprawach warto badać DNA większej liczby krewnych, jeżeli jest to możliwe.

W moim przypadku przebadałam 5 osób. 

Fazowanie może pomóc uporządkować historię.

Jeżeli mamy DNA kilku członków rodziny, można wykorzystać fazowanie do lepszego określenia, z której strony pochodzi konkretny fragment DNA.

W praktyce pomaga to odpowiedzieć na pytanie:

Czy dane dopasowanie pochodzi od mamy dziecka, czy może od jego nieznanego ojca?

To może znacząco zawęzić obszar poszukiwań.

NPE, czyli Non Paternity Event.

W takich poszukiwaniach trzeba również brać pod uwagę NPE, czyli Non Paternity Event.

Może się okazać, że mężczyzna wskazywany w dokumentach rodzinnych nie był biologicznym ojcem.

Może też być odwrotnie.

Może być tak, że wpisano ojca chrzestnego, który był ojcem biologicznym. 

Rodzinny przekaz może mówić o nieznanym ojcu, podczas gdy DNA doprowadzi do konkretnej rodziny.

Dlatego dokumenty i DNA należy traktować jako dwa źródła informacji, które trzeba ze sobą porównać.

Adopcja a DNA.

Podobnie wygląda sytuacja, gdy w historii rodziny występowała adopcja.

Adopcja a DNA to osobny element genealogicznej układanki.

Dokumenty mogą prowadzić do rodziny, która wychowywała dziecko.

DNA może natomiast prowadzić do rodziny biologicznej.

Dlatego w przypadku niespodziewanych dopasowań zawsze warto sprawdzić, czy w historii rodzinnej nie było adopcji, nieformalnego wychowania dziecka, zmiany nazwiska albo innych wydarzeń rodzinnych.

I tu wróćmy do wcześniej zadanych pytań:

Dlaczego położna trzyma do chrztu dziecko dekadę później, które odbierała przy porodzie? 

Dlaczego ojcem chrzestnym jest jej syn? 

I jaką rolę w tej historii odgrywa Joanna Żak, matka chrzestna? 

 

drzewo genealogiczne rodziny Timmel z Oświęcimia

Janina urodziła się w domu Aleksandra, który mieszkał ze swoją rodziną, mamą i siostrą. Dekadę później Janina nadal tam mieszkała i ta trójka postanowiła ją ochrzcić. Jaki mieli w tym interes? Jak popatrzymy na wiek dzieci Aleksandra, bardzo prawdopodobne jest, że Zofia została u rodziny Timmel niańką lub pomocą domową, dorastająca Janina mogła wychowywać się z dziećmi buchaltera, osoby, która dobrze zarabiała i stać go było na taką pomoc. O siostrze Joannie nic nie wiem, może nie miała dzieci i przysposobiła Janinę, łożyła na jej wykształcenie, jedno jest pewne Janina była majętną osobą, wchodząc w związek małżeński miała własny dom, nie w Brzezince, gdzie mieszkał Aleksander, lecz w samym sercu Oświęcimia.

To wciąż nierozwiązana zagadka, teren trudny, potomkowie rodziny Timmel, niestety nic nie wiedzą, Ci do których dotarłam. 

Czy po 100 latach można rozwiązać zagadkę kto z kim i dlaczego?

Podsumowując:

Czasami tak.

Nie ma jednak gwarancji.

Największe znaczenie ma to, czy zachowały się dokumenty, czy znamy miejsce pochodzenia rodziny, ilu potomków pozostawiła poszukiwana osoba i czy ktoś z odpowiedniej gałęzi rodziny wykonał badanie DNA.

Im więcej niezależnych dopasowań, tym więcej możliwości porównania.

Im lepiej zachowane dokumenty, tym łatwiej potwierdzić hipotezę.

Im dokładniej znamy historię migracji, tym łatwiej zrozumieć, dlaczego osoby z pozornie odległych miejscowości znalazły się w jednym drzewie.

Genealogiczny dowód DNA powstaje krok po kroku.

Nie wystarczy powiedzieć:

„Mam dopasowanie DNA, więc znalazłem ojca”.

To dopiero początek.

Najpierw potrzebujemy dopasowania.

Potem kolejnych krewnych.

Następnie drzewa genealogicznego.

Później wspólnego przodka.

Następnie dokumentów.

I dopiero wtedy możemy sprawdzać, czy wszystkie elementy pasują do siebie.

Właśnie tak powstaje genealogiczny dowód DNA.

A czasami rozwiązanie zagadki znajduje się nie w jednym dokumencie, ale w połączeniu DNA, metryk, migracji, geografii i historii.

Dlatego nieznany ojciec sprzed 100 lat nie musi oznaczać końca poszukiwań.

Może oznaczać początek znacznie ciekawszej historii.

Bo za jednym nieznanym nazwiskiem może kryć się cała rodzina.

A za jednym dopasowaniem DNA może kryć się droga prowadząca przez kilka pokoleń, kilka miejscowości, a czasami nawet przez ocean.

A może najbliższa rodzina, to wcale nie ta biologiczna. 

Poszukiwania przodków